Tweespraak

Gedachten en gevoelens

 

‘Vind jij jezelf zielig dan?’

   Een kiekendief glijdt over de grens van water en riet.

‘Een juveniele bruine is het, niet?’
‘Ja, een mannetje, gezien het grijs op de vleugels.’

   Veel meer aan vogels is er niet te horen en te zien. Juli: komkommertijd.

‘Nee, zielig vind ik mij niet. Het is eerder boosheid, geboren uit frustratie. Hopelijk tijdelijke onmacht.’

   Een pen pakken, schrijven, dat helpt. Vermeng fictie met de werkelijkheid. Schrijf! Wat hem bezighoudt, zijn de verschillen tussen gevoelens en emoties. Elke waarneming — horen en zien — is vaak de grond voor gedachten waaruit gevoelens ontstaan, die langdurig kunnen aanhouden. Emoties zijn kort en intens.

‘Ik houd van mooie, lange zinnen. Niet te lang natuurlijk, maar literair, met metaforen, waarbij je even pauze houdt om te herlezen en het tot je te laten doordringen. Jij?’

‘Ja, maar nu even niet. Ik lees op het ogenblik over Engelse studenten, waarbij er één probeert te ontsnappen aan de sfeer waarin zijn vader, een lord, leeft. En hij erin wordt meegezogen. Daarbij staat hij recht tegenover zijn vader. Een leven vol conflicten: met zijn vader, zijn vrienden en zichzelf. Toch, omdat ik weet dat het fictie is en naar mijn gevoel wat losser dan een roman, behapbaar.’

   De lucht is al een tweetal dagen geklaard. Voor sommige mensen aangenaam warm, anderen vinden juist hun gerief er niet in. Het rare is ook dat vlinders, vogels en wilde bijen, zich weinig laten zien. Welke gedachten zouden daarbij rondzwerven?

‘Weet je, wij schrijven graag. De gedachten die wij daarbij hebben, moeten wij kwijt. Pak een pen, schrijf!’

‘Oké, ik denk dat je gelijk hebt. Ik zal mijn gedachten eens op een rijtje zetten. Je hoort of,’ - een glimlach verschijnt - ‘je leest.’

#

Op tafel staan een glas wijn en whisky. Een houtduif vliegt koerend over, landt op een dak en vervolgt zijn vocale kunsten. Aan de muur hangt een pre-kubistisch schilderij.

‘Wat vind jij ervan?’ — wijzend naar het doek.

‘Prachtig. Een origineel?’

‘Ja, kom eens hier. Trek deze witte handschoenen aan en wrijf er zachtjes over.’

 

   Dit kan niet anders dan echt zijn. Het geheim wordt prijsgegeven. Van Paul Cézanne. De vriend van Émile Zola, de grote schrijver.

‘Maar dit prachtige werk moet een fortuin waard zijn. Hoe kom je eraan?’

‘Zelf geschilderd.’

‘Maar dat is plagiaat.’

‘Vind je het nu niet mooi meer?’

‘Nee.’

   De gedachten kleuren de gevoelens, die zich uitten in niet-gecontroleerde bewegingen. Terwijl hij zich aangedaan afwendt van dat wat aan de muur hangt en wat hij betastte, stoot hij een glas alcoholisch vocht om. Buiten krast een zwarte kraai.

‘Bijzonder, hè, dat gedachten bepalen wat jij mooi vindt en wat niet. De gevoelens die je daarbij krijgt, de emoties die daarop volgen.’

Misschien moet je iets er gewoon laten zijn. Zonder er in gedachten iets van te vinden.

 

 

 

Zoekveen en Vindgaard zijn allebei wijken uit de jaren tachtig van de vorige eeuw: ruim opgezet, kronkelig aangelegd en vermoedelijk ooit bedacht met de beste bedoelingen. Mijn plan is eenvoudig. Ik wil mijn nek, schouders en rug laten masseren, de boel weer een beetje losmaken en bijwerken — gewoon ter ontspanning. Maar nog voordat ik op de fiets stap, begint het gedoe al. Op de laptop en op mijn mobiel blijkt het adres zoeken een kleine onderneming. Ik draai de kaart, zoom uit, zoom weer in, en telkens verdwijnt precies de plek die ik nodig heb uit beeld. Ongeveer weet ik waar ik moet zijn. Dat moet genoeg zijn, denk ik. Dus stap ik op de fiets en ga op pad.

Ter plekke kies ik eerst een herkenbaar punt: een parkeerplaats, een hoek, iets waarvan ik later nog kan denken dat ik er geweest ben. Vanaf daar probeer ik met behulp van de wegwijzers de juiste richting te vinden naar het huisnummer — laten we zeggen nummer 10. Al snel blijkt de wijk een doolhof. De paden lopen niet logisch, de nummers volgen elkaar niet op en achter elke bocht lijkt weer een nieuwe mogelijkheid te liggen. Dan maar iemand aanspreken. Een bewoner wijst mij vriendelijk de weg, maar via steegjes en doorgangen merk ik al snel dat ik opnieuw verkeerd loop. Ik zeg het hardop, keer om en probeer het nog een keer. Ook dat mislukt. Uiteindelijk blijft er maar één oplossing over: bellen.

“Waar staat u?” wordt er gevraagd. “Bij nummer negen,” antwoord ik. Nummer tien zie ik nergens. Nummer elf trouwens ook niet. Wel andere nummers, maar die lijken in geen enkel logisch verband te staan met negen, laat staan met tien. “Ziet u de elektrische laadpaal?” Ja, die zie ik. “Net daarvoor moet u naar links. Dan wijst het zich vanzelf.” Maar juist daar was ik net geweest, en ook daar vertellen de huisnummers mij niets. Pas een klein zijsteegje biedt uitkomst. Wie bedenkt zoiets? Even later sta ik eindelijk op het juiste adres — maar wel aanzienlijk minder ontspannen dan toen ik vertrok.

Later vraag ik me af hoe dat moet gaan als er echt haast bij is. Hoe vindt een hulpverlener, een ambulance bijvoorbeeld, op tijd het juiste adres in zo’n wijk? Hoeveel kostbare minuten gaan er verloren voordat iemand doorheeft welk steegje, welk paadje of welke onlogische afslag de juiste is? En dan denk ik aan mijn eigen doel van die dag: ontspannen. Hoeveel massages heb ik inmiddels nodig om langdurig te profiteren van één ontspannende behandeling? Eerst maar eens de weg naar huis terugvinden.

 

 

daar staat zij
boven de krater
waar blauw water slaapt

een meer omzoomd
door groen — bomen, struiken,
rotsen vol fleurige bloemen

over haar schouders
ligt een kleine witte sjaal
de slippen rusten stil

starend kijkt zij
naar de diepte, het vreemde dat onder
de versluierende bedding ligt

en de wind blaast
haar rok, het witte sjaaltje
zacht omhoog

 

Een hoofd vol mogelijkheden — en toch, toch weet hij niet wat te doen. Dan maar op de bank zitten. Staren. Althans, daar lijkt het op. Subtiel, en misschien wel onbewust, wacht hij op wat komt. Schrijven! In zijn hoofd doet hij het al. Starend naar de grond voor hem dringt zich een haiku op.

zon en wind spelen
schaduw van takken beweegt
op verlichte vloer

Eerst fietsen. Het bolletje leegtrappen.  Wat op het papier het licht wil zien, dringt zich op — totdat ook dát aan zijn stutten trekt en ongemerkt mee pedaleert.

Glimlachend denkt hij aan een anekdote. De vierjarige probeert een citroen te persen, maar het lukt niet. ‘Dat kreng doet het niet,’ klinkt het door de keuken. ‘Wat zeg je nou? Wie zegt dat nog meer?’ ‘Opa. Hij zegt dat vaker.’ Ja opa: oppassen met wat je zegt.

En zo fietst hij verder: met de wind schuin op kop, de woorden verscholen in de luwte en een glimlach die de weg naar huis al kent.

 

Hand in hand lopen ze langs het speeltuintje, waar de nacht nog tussen de toestellen hangt, en langs het gebouw waar op zaterdagen de fanfare oefent. Opa en zijn kleinzoon, samen op weg naar school. Het kleine handje ligt warm in het zijne. Eens kijken, denkt opa, of hij de weg al kent. ‘Waar moeten we straks het hoekje om?’ vraagt hij. ‘Bij de bakker.’ ‘Die is er niet meer, hè. Waarom niet?’ De jongen kijkt niet op of om. ‘Die is ziek en moet in bed liggen, slapen tot hij beter wordt.’

In de straat kijken zij om zich heen en praten wat, over van alles en nog wat. Af en toe versnelt opa ongemerkt zijn pas. Anders komen we niet op tijd, denkt hij, terwijl hij doet alsof er alle tijd van de wereld is. Op een hekje zit een vogeltje. ‘Kijk eens, een mus.’ De jongen blijft staan, volkomen een met het ogenblik. Van alle kanten ziet opa kinderen naderen: met een vader of moeder, alleen, lopend of slingerend op de fiets, allemaal op weg naar het schoolgebouw. ‘We moeten doorlopen, hoor,’ zegt hij zacht. ‘Anders komen we te laat.’

Op het schoolplein kolkt het van stemmen, jassen, rugzakken en haastige groeten. Eerst de grootste bups maar laten voorgaan, vindt opa; hij weet dat sommige drukte vanzelf minder wordt als je even wacht. Bij de ingang van het plein staat een juf die iedereen welkom heet, alsof elk kind afzonderlijk binnen mag stappen in een nieuwe dag. Ook bij de voordeur staat er een. Later zullen ze wel schor zijn van al dat groeten. De kleine jongen loopt voorop, ineens zeker van zichzelf. Hij weet precies waar hij wezen moet. Aan een plank langs de muur hangt een haakje, met daarboven een sticker met zijn naam. Daar mag de rugzak hangen, net iets te hoog voor de kleine knaap.

Bij het klaslokaal worden ze opnieuw begroet. Zoveel goede wensen op één ochtend. Een jongetje schuift de stoel van de kleinzoon naar achteren, alsof hij hem verwacht. Daar mag hij zitten. Op het tafeltje ligt een wirwar van stokjes en kleurtjes klaar. Hier ga ik een toren van bouwen. Opa staat nog even in de deuropening. Dan merkt hij dat hij al niet meer nodig is. Stilletjes, sluipt hij ervandoor.

Buiten is de stoep bij de school inmiddels te smal geworden voor alles wat tegelijk wil vertrekken en aankomen. De hogere klassen stromen toe; grotere kinderen, grotere fietsen, grotere gebaren. Dan maar een stukje over de straat. Fietsen scheren rakelings voorbij, met bellen en tassen, en opa wijkt net op tijd uit. Thuis doet hij zijn verhaal. Het was hartstikke leuk, zegt hij, maar ook wennen. En om dit elke dag te doen … petje af voor al die pappa’s en mamma’s. Later denkt hij terug aan vroeger, en aan nu, aan handen die hij ooit vasthield en aan dit kleine handje van vandaag. Hij kan het nog. Hij mag het nog. En misschien is dat wel het mooiste van de hele ochtend.

 

Traag schuift de schemering de zon achter de horizon. Wij lopen ons vertrouwde rondje. Beneden ons lossen de huizen langzaam op in vage contouren; boven ons zoekt een laatste vlucht spreeuwen naar een slaapplaats. Gaandeweg verstomt ons spreken. De vragen die wij nog in ons dragen, lijken door de wereld om ons heen beantwoord te worden — niet met woorden, maar met haar zwijgende aanwezigheid. Wanneer wij gaan zitten, beseffen wij beiden, bijna gelijktijdig, dat de wereld op zichzelf onverschillig is. Misschien maakt juist dat elke vraag die wij haar stellen overbodig. Onze antwoorden onthullen uiteindelijk minder van de wereld dan van onszelf. 

Laat in de middag gaat hij zitten op een bankje midden in de zaal. Ik observeer hem. Tientallen bananen kleven onder stroken ducttape aan de wanden. Vaag herinner ik mij er één: Comedian van Maurizio Cattelan. Levensecht. Zo zal wellicht ook dit verhaal overkomen. En toch: het beeld — niet de tekst — is geprogrammeerd met AI. Komisch, niet?

                                                                                        #

 

‘Wees tevreden,’ klinkt het in de stroom van mijn gedachten. Een klein woordje van twee letters — te — houdt de denkbeelden even tegen, alsof het hun heftige voortgang wil temperen. ‘Overal waar te vóór staat … wees daar voorzichtig mee. Te veel, te vaak. Maar hoe zit dat met tevreden?

Een klein gedachte-experiment: als er alleen maar vrede is, als je jezelf voortdurend vredig voelt en tevreden bent, zou dat dan niet spoedig gaan vervelen? Moet er niet, hoe stil ook, een innerlijk conflict bestaan om de balans te kunnen vinden — om vrede überhaupt als vrede te herkennen? Onbewust voltrekt zich dat, denk ik. Ook bij hen die nergens tegenin lijken te gaan en tevreden rusten in een toestand van permanente vrede.

Ik laat mijn gedachten stilvallen bij de laatste twee begrippen die zich aandienen: dankbaarheid en acceptatie. Pas daar de betekenis van dat kleine woordje te maar eens op toe. 

Het verborgen gewone

Van niets naar iets
alsof het eerste
stappen zijn

Passie, even
gedoofd als vuur
in mist

Een kauwtje bukt
in het gras, kijkt
opzij

Het verborgen gewone
toont zich, schijnbaar
ongewoon

De ware ik blijft
stil, spreekt niet
is meer dan dat

 

Monoloog

‘Het landschap: gemaaid gras, vlas. In de verte, langs de weg: bomen als afbakening van een perceel. De zon schijnt genadeloos — fel en warm. Als ik het niet zie; sterker nog, als het niet wordt waargenomen en als het ware op zichzelf is, is het zonder betekenis. Pas als ik mijn gevoelens over wat ik ervaar onder woorden breng — al is het in gedachten — krijgt het betekenis; is het niet meer op zichzelf. Het landschap als spiegel van de ziel.’

 

Of het door het warme weer komt, door de zon die haar warme stralen onbarmhartig naar de aarde stuurt, door de La Trappe — een alcoholrijk bier —, of door beide: waar zij over spreken is nauwelijks te volgen.

‘Goed, laten we stellen dat er een beginsel was van al wat is. Dan is er volgens mij ook een beginsel van het bewuste leven. Dat waaruit onze driften en bedoelingen voortkomen. Dit beginsel laat zich met woorden verder niet omschrijven. Laten wij het Dat noemen.’

Een van hen schiet een ober aan en vraagt naar hun bestelling. Het duurt wel erg lang. Die verontschuldigt zich en trekt aan zijn stutten. Overvol is het restaurant.
Buiten rijden zuchtend fietsers voorbij. Propvol is ook het buitenterras.

‘Maar wat is nu de eigenlijke essentie, de grond van het fundament van deze aandrijvende wil? De wil tot het gevoel: ik heb dorst, ik wil drinken; de sturende wil van: ik moet drinken, anders krijg ik een dorstgevoel. De wil die het gevoel stuurt en/of de ratio.’

De bestelling wordt afgezegd. Aangeschoten wandelen de twee in vaste tred, dat wel, dwalend door het bos. Libellen zweven voorbij, een koekoek speelt verstoppertje, een kijkscherm lokt hen naar een vijver waar een reiger, nog onzichtbaar maar al hoorbaar, schreeuwend overheen vliegt.

‘De wil is het ding op zichzelf. We kunnen het niet kennen, tenzij we het zelf zijn.’
‘En nu weet ik het niet meer. Laten we stoppen.’

‘Nee, wacht nog even. Zijn wij het niet zelf? Je noemde het beginsel Dat. Stel dat wij Dat zijn. Stel dat alles Dat is, dan zijn we er toch uit?’

Zwijgzaam lopen ze verder. Een specht vliegt over, landt in een stam van een boom, kruipt uit het zicht, loopt om de stam heen, kijkt of de kust veilig is. Zo eindigt dit verhaal en sukkelt u als lezer vast in slaap, of juist niet.   

 

Op een zonwarme donderdagavond rijden twee vrienden over de snelweg naar het zuiden van de stad. Aan de rand van een park dat een buffer vormt tussen industrie en woongenot parkeren zij de auto. Een wandeling door het groen zal hen goed doen. Langs het wandelpad voert een steiger hen naar het plateau bij de vijver, met adembenemend uitzicht.

Waterlelies staan in bloei, terwijl daartussen een paartje futen elkaar kopschuddend het hof maakt. Stelletjes wilde eenden, sommigen met jongen, vullen het tafereel aan en versterken de landelijke sfeer. Terwijl ze met elkaar praten over wat hen bezighoudt, verdwijnt het doel van hun reis steeds meer naar de achtergrond: de bezichtiging van de stad.

‘Heb jij deze week nog iets bijzonders gelezen?’
‘Ja. Het was zó moeilijk te begrijpen dat mijn brein ervan uit elkaar viel. Niet zomaar in twee stukken, maar in kleine oerdeeltjes. Die proberen nu langzaam weer samen te klonteren. Ik wacht alleen nog op een oerknal, zodat alles uiteindelijk weer uiteen kan vallen in woorden die wél begrijpelijk zijn.’
‘Vertel. Ik heb nog wel wat buskruit om de boel op te blazen en daarna weer samen te voegen tot iets moois.’
‘Ik las het volgende.’

“Hij bezit de psychologische kwaliteit om in de weerkaatsingen van zijn eigen innerlijk het zielenleven van de meest uiteenlopende mensentypen tot klinken te brengen, evenals de ethische hartstocht voor de waarde van de mens als type.”

Rimpels verschijnen op het voorhoofd van zijn vriend. Een nachtegaal die net nog vrolijk zong, zwijgt plotseling en fladdert haastig weg naar een veiliger plek. Dan valt er een doodse stilte.
‘Tsja, misschien is het zo begrijpelijker?’

“Hij heeft het vermogen om in de weerspiegelingen van zijn eigen innerlijk het gevoelsleven van zeer verschillende mensentypen tot uitdrukking te brengen. Ook bezit hij een sterke ethische gedrevenheid voor de waarde van de mens als type.”

Langzaam breekt de stilte, alsof de dageraad actief wordt. Stel je die voor: een nog actieve nachtvlinder fladdert zijn laatste vlucht, een roodborst verdringt de nacht met enigszins melancholische tonen. Denkrimpels lossen langzaam op. Tijd om actief deel te nemen aan een nieuwe dag. ‘Ik weet het. Wat denk je hiervan?’

“Hij kan zich diep in verschillende mensen verplaatsen en voelt sterk de waarde van de mens.”

Op dat moment lijken de twee vrienden volledig op één lijn te zitten. De laatste schemering begeleidt hen naar de auto, die sputterend tot leven komt. Hun tevredenheid krijgt een kleine knauw: de tank is leeg.

Hij verlangt ernaar de pianoklanken die in hem opwellen, op bezielde en aansprekende wijze tot klinken te brengen. Diep van binnen weet hij dat alle antwoorden aanwezig zijn. Hoe die te vinden? Meditatie is het sleutelwoord. Toch is de onrust in hem te groot om eenvoudigweg stil te gaan zitten. Een loopmeditatie dan maar? Weet je wat, waarom geen fietsmeditatie? Zo gedacht zo gedaan.

Wat hem aantrekt, in de door de zon beschenen helderblauwe lucht, zijn de wolkenformaties. Even alles vergeten, even ontspannen in het nu. Ja, maar, denkt hij, ook dit is een heden - en juist dat wilde hij achter zich laten. Dan leidt een vrolijke klank van zwarte en witte toetsen hem af, en voor hij het beseft, verzandt hij opnieuw in gedachten en herinneringen die hij juist had willen loslaten.

Vastbesloten te volharden in wat hij wil, probeert hij het opnieuw: fietsen, ontspannen en genieten, in alle rust. Verderop, waar een lepelaar zijn verenkleed fatsoeneert, houdt hij even stil. Een wandelaar met rugzak en zonnebril passeert hem in ferme pas, zonder groet, om iets verderop de geschiedenis van het gebied te lezen en te bestuderen. Een infobord helpt hem daarbij.

Afgeleid door wat hem bezighoudt, in een nieuw nu dat ooit nog toekomst was, voelt hij dankbaarheid in zich opkomen en spreekt die zachtjes uit. Het is de aloude stem die hem doet spreken, niet zwijgen. Thuis laat hij zijn vingers soepel over de pianotoetsen dansen. En plotseling begrijpt hij meer. Woorden komen in hem tot leven en beginnen op poëtische wijze te klinken.

 

De mens kan elk heden
van zich af laten glijden
en zo boven zichzelf uitstijgen

Diep in de stilte van zijn ziel
vangt hij een glimp op
van het onnoembare

O stem van het zijn,
blijf in hem klinken,
en wijk niet in stilte 

Een gediplomeerd straatmaker uit de buurt, een agrarisch cultuur- en natuurgebied, is door zijn contact met een van oorsprong getalenteerde kunstschilder in de stijl van Monet, die vele jaren werd bewonderd om zijn geniale impressies zonder opsmuk, ertoe gekomen kleine literaire stukjes te schrijven in proza- en dichtvorm, maar volgens degenen die zijn letterkunsten lazen waren zijn schrijfsels onleesbaar en bezorgden zij hemeltergende hoofdpijnen en andere nare gevoelens, simpelweg omdat niemand ze begreep, waarna hij, wanhopig door die miskenning, kort na zijn verjaardag in een met gier vervuilde vaart sprong, in katzwijm raakte en verdronk.

  

 

Dat is het verhaal wat ik lees: Een man, gevallen op de vloer. Tot niets meer in staat. Ik vat het samen – alleen zijn actuele gedachten vanaf de vloer, niet wat hij ooit meemaakte -  in poëzie, dat een mengsel is van Japanse versvormen. Ik noem het: Op de harde vloer.

            I

’t Kille hemeloog
kijkt op hem neer, hij liggend
op de harde vloer

zijn gedachten dwalen rond
hoe is hij hier toch beland

licht, hij ziet beter
grauw ‘t toilet de muurtegels
welvingen hoeken

’n voet knie dijbeen erboven
de kaak stuk of scheefgezakt

een oog in spiegel
knippert naar hem en nogmaals
zo treft hij zich aan

hoort klikken van ’t hek
voetstappen fietsgeratel

Sofia de jonge buurvrouw
roepen lukt niet mondhoek hangt

#

   vanaf dat moment
   terug naar het verleden
   nu toen nog verder

  de tijden verstrengelen
  -dit verhaal vanaf de vloer-

schrik hij voelt de angst
klettergeluid in keuken
razend van hart naar tenen

een inbreker zal ’t vast zijn
vluchten gaat helaas niet meer

het is nu zover
hij sluit zijn ogen en wacht
een geluid als ’n stem

weer ‘t geluid hij herkent het
bedelend mauwend- Shifty

denkbeelden- hij keert terug
neemt de kat in zijn armen

 

Een mens kan nog zoveel uitstippelen wat hij van plan is; het lot, of het leven zelf, kan een spelbreker zijn. Fit in het hoofd, niet in het lijf, stapt hij die morgen uit het bed. Nevel hangt over het land. In alle rust wacht de zon aan de hemel. Zijn tijd komt wel, zo krachtig weet hij zich.

Alsof hij de avond ervoor zwaar gedronken heeft, loopt hij - de balans zoekend, een tas onder de arm - naar de supermarkt. De inhoud van het boodschappenbriefje probeert een plekje onder de hersenpan te vinden.

Het lijkt wel of we ons in een draaimolen bevinden. Elk mens loopt voorop, zit ook de ander achterna.

Grappig: De kont van de ander najagen, zonder dat er iemand voorop gaat, of het hek achter zich dicht doet. Voor geluk, het lot, is er nu eenmaal geen rangorde.

De schuin geschreven gedachten laat hij achter zich, gaat de winkel binnen, pakt een mandje, kijkt op zijn briefje en zoekt de producten die hij nodig heeft. Alles is te vinden, behalve de chocoladevlokken. Even zoeken dan maar. In vragen heeft hij geen zin. Waar staan die krengen toch? Dan maar niet. Nu nog afrekenen bij de zelfscan. Eigenlijk wil hij naar de kassa. Die is onbemand. Het scannen lukt.

Op weg naar huis knoopt een bekende een praatje met hem aan. Het land is te vol met mensen, er is te weinig drinkwater. Al pratend staan ze ook nog in de weg – althans, zo lijkt het. Een fietser neemt met het oog op haar veiligheid het voetpad in plaats van het fietspad. En hij luistert, wacht op wat hem in gedachten komt, doet zijn woord. De vrouw wijst naar de zon; die lijkt door te breken. Glimlachend, zeggen zij elkaar gedag.

Wat brengt de dag nog meer?

 

   

 

Tochtje overzee

Stralend blauw, de lucht. Hier en daar een wit wolkje. Wel wat wind, die speelt met de wolken boven de zee. In de haven is het stil, op het kletsen van tuig tegen scheepmasten na. Vanaf een klassieke zeilschuit klinkt een kreet: ‘Hey, ga je mee?’ ‘Jij hier? leuk je te zien. Waarheen?’ ‘Het Kanaal over, naar Zeebrugge’.

Ondanks dat ik nauwelijks op een zeilschip gevaren heb en dat ook nog op zee, roep ik: ‘Oké!’. Op zee wordt de wind straffer; hij komt ook nog eens uit een voor ons verkeerde richting. Wolken worden groter, donkerder, er vallen vlagen regen. Disbalans, misselijkheid, zelfs braken overvalt mij: gal wordt geel. Geen zon zakt in zee, geen maan reist met ons mee. Romantiek is verdwenen, melancholie komt ervoor in de plaats.

Het is overal gedonder: van noord naar zuid, van west naar oost. Denk je te ontsnappen van land naar zee, lig je te kotsen in het vooronder. En hij roept, ook nog eens gemeend: ‘Is dit geen pracht-ervaring?’ Oké, de tegenwind drukte ons zuidwaarts. Een rustige overtocht is mislukt - . ‘Verrek’, roep ik. ‘We hebben Zeebrugge gehaald.’

Vrij naar zeiltocht. Een gedicht uit:  Bloemen van de pijn,  vaan Frank Mommersteeg. ISBN 9789085485179

 

Voor Gabriëlla

Het is een stille, heldere ochtend. Het belooft aangenaam zonnig te worden. Langzaam kom ikzelf en de dag op gang. Ideaal om de plannen die eerder bedacht waren in gang te zetten, te laten groeien en te vervullen. Naturalis, the home town van stier Herman, is de bestemming. Verbouwingen en eventuele blokkades mogen de pret niet drukken; doen dat ook niet.

P + R Naturalis
          op de verdiepingen
          pronken buiten her en der
          ala ’t Depot bomen in groen

Binnen zijn de wanden van het nieuwe, en deels nog in aanbouw zijnde, Nationaal Natuurhistorisch Museum opgebouwd met natuurstenen elementen. De wanden die zicht geven naar buiten, zijn kunstzinnig en haast niet te beschrijven. Ik laat dat dan ook maar achterwege. De keuze ligt tussen het nemen van de lift, of trap.

welkom in ‘t doolhof
van dood en leven
een autoslipspoor leidt
naar ‘n aangereden hert
dood geeft ruimte aan
leven beiden zijn nodig

Laat ik eens op de bovenste verdieping beginnen. Het gekke is: daar begint de bron, althans, dat is mijn ‘kromme’ redenering. Grond, de aarde, waar ik met mijn voeten op sta, is de basis van mijn bestaan. Allerlei gedachten spinnen door mijn hoofd: van wie ben ik, en voor wie? Ben ik er voor allemaal? En zei Loyd Read niet: de grond hier is niet van jou, en is niet van mij …

mijn wortels zijn
groot en breed
ik wankel, maar
val niet om

Omvallen doe ik dus niet, ik houd stand. Ook niet als er zojuist betaald is bij de parkeergarage, de slagboom niet omhooggaat, de intercom niet werkt, en de hulp van parkeer- annex verkeersregelaar niets uithaalt. Ik blijf stoïcijns; het allerergste moet nog komen - zo erg is het nu ook weer niet. Maar niet te stoïcijns, want overal waar te voor staat … Thuis val ik wel om. Gelukkig op de bank. Dit schrijven doet de rest. ‘Tabee’.

  

         

Vrijheid van het lot

Laat ik eens langs het kanaal rijden, in plaats van over de snelweg. Het neemt wel wat meer tijd in beslag, maar al met al rijdt het prettiger. Op een kruispunt sta ik achter een vrachtauto, welke het zicht op de stoplichten belet. Dan is het moment daar; de boel komt op gang. Echter, het gevaarte voor mij rijdt door oranje. Ik, zonder zicht, door … rood. Als dat maar geen prent wordt.

Verderop waarschuwen borden mij dat er door wegwerkzaamheden oponthoud voor doorgaand verkeer kan ontstaan. Geldt niet voor mij, denk ik; rechtsaf is mijn rijrichting. Helaas, juist daar is het afgesloten. En dus kom ik uiteindelijk daar terecht, waar het niet mijn plan was.

Niet getreurd; daar is het ook mooi. Wat ik zie en hoor aan natuurschoon vergoed alles wat vooraf ging. Ik geniet volop. Toch, wat vogels betreft, valt het tegen. Het aantal is laag. Ik besluit het strand op te lopen. Oei, dat valt niet mee: de steilte, het mulle zand. Schelpen, wadvogels, de tekening in het zand, gemaakt door de bewegingen van het tij, vergoeden veel van mijn gezwoeg daarnet.

Tijd om weer het duin in te lopen, door het mulle zand. Nu omhoog. Zoek je balans maar vriend. Om vallen te voorkomen, houd ik mij vast aan struikgewas langs het pad. Als dat niet meer lukt, is de enigste optie op handen en voeten. Niet door een gat te vangen - mijn vindingrijkheid is groot - bereik ik de top. Nu nog naar huis.  

  

 

Beelden van licht

Op het kruispunt van twee wegen, die van licht en schaduw, staat hij even stil. Een tafereel trekt zijn aandacht. Vanuit zijn jaszak haalt hij een kleine camera tevoorschijn, draait zijn rug vanwaar de zon het landschap streelt met licht. Op composities let hij niet. Hij klikt af. Voor de zekerheid maakt hij nog twee opnames. Pas als hij thuis is kijkt hij naar het resultaat van de opnames. Ergernis met een lach sieren de expressie op zijn gezicht. Dat waar hij de foto van wilde nemen, staat er prima op. In het midden, onder het tableau, wat zijn aandacht  trok, staat hij zelf in schaduwbeeld. Hij moet denken aan wat zijn moeder ooit zei:

waar veel licht is
is veel schaduw
waar veel schaduw is
is er ook ergens licht

je moet beter kijken

 

Mooie zinnen

Begin eens met vijf, denkt hij bij zichzelf, en hij pakt de pen, wrijft met zijn wijsvinger - die van zijn hand waarin niet zijn pen rust - langs zijn neus, waaruit warme lucht stroomt, voortgebracht uit de diepte van zijn denken. Een mooi intro, die zijn ideeën aanwakkert en soepel schrijft hij de eerste woorden: hij, geboren onder de rookpluimen en eeuwige vlam - die laatste zo genoemd omdat hij dag en nacht brandt - van de petrochemische industrie, stapt die morgen op zijn fiets, rijdt onwrikbaar tegen de noordwesten wind, kracht vier, de weidsheid in, op zoek naar gevederd gespuis; dat was immers een vraag van zijn vogelvriend. En ja, daar vliegt een bruine kiek man, gracieus met kalme vleugelslag, zijn ogen speuren van links naar rechts, dan buigt de vogel ineens af, naar ergens ver weg, wat de hij in dit schrijven doet tasten naar zijn verrekijker, waarvan de prismaglazen een groot nest tonen, waar achter op datzelfde moment een roofvogel met witte heupvlekken kekkerend voorbij vliegt. Een havik denkt de vogelaar en ja niet veel later ziet hij op het nest schuins een gestreepte staart het nest uitpriemen.

 

De waterloop, die enigszins als in een holte, in het landschap ligt, is een pareltje in het landschap. Het water wordt omzoomd met rietkragen, knotwilgen en elzen; een paradijs voor watervogels en bruine kiekendieven, waarvan er elk jaar wel drie paartjes broeden. Ook zangvogels, die zich graag in en rondom het riet ophouden, voelen zich er thuis.

Over een vlonder loop ik dieper het riet in, tuur links en rechts over pluimen en naar struiken en bomen. Niets te zien of te horen. Totdat er vanonder het plankier waarop ik loop, een ree als een verdwaald profiel schiet. Hevig  schrikken doe ik niet. Ook vanaf het plateau, waar de houten vloer naartoe loopt, is niets te zien of te horen, of toch? Hoog in de verte, een schim, die zich telkens schuilhoudt achter boomkruinen: een bruine kiekendief, man.

Niettegenstaande het gegeven dat ik op dit ogenblik besta, dringt het verleden zich op. Hier, op dit mooie stukje aarde, heb ik mooie momenten beleefd. Vergeet dat niet vriend, klinkt een stem in mijn hoofd. Met een fotograaf maak ik een praatje. Plotseling een por in mijn rug en een groet. ‘Wie is die vent?’ denk ik, als ik mij omdraai. Een Rotterdammer, zo te horen. Nog een praatje. Hoewel ik er op zijn tijd ook van houd - bespiegelingen over natuur en milieu - heb ik er nu geen zin in. Ik nok af met een min of meer Rotterdamse groet: ‘De mazzel’, en vervolg mijn pad overdekt met grind, modder en kuilen. Wat gaande is in de wereld, knaagt. Zelfs, of juist dan, als ik mijn rust zoek, dringen nare situaties zich op.

 

 

 

 

Over toeval en ontmoetingen

Nieuwsgierig dwalen mijn ogen over kunst in allerlei vorm en stijl in het vertrek. Een man van een ouder echtpaar zet een creatief ontwerp van een stamboom tegen de muur. Het trekt mijn aandacht, die afgeleid wordt door een donderslag en een enorme hagelbui die erop volgt.

Gewend aan de situatie buiten dwaalt mijn blik opnieuw naar de stamboom. Ik knoop een praatje aan met de man die het werk tegen de muur gezet heeft. Op het werk staat een kerktoren die verdacht veel lijkt op de Brielse Dom. Die is het echter niet. Het is de kerktoren van Goederede. Daar ben ik bekend. Ik vertel over Havenhoofd, De Kwade Hoek en de Oostdijk.   

Over die dijk praat ik verder. Ik kon daar een dichter, en vertel het echtpaar daarover. 'De woordkunstenaar hing vaak een vlag buiten zijn huis die symboliseerde wat hem bezig hield in de wereld waarin hij leefde, als ik mij niet vergis. Telkens een andere.' ‘Ja’ zegt de vrouw, ‘en hij is op een nare manier om het leven gekomen.’ Ik bevestig dat. Wat een ets bij een stamboom, een gesprek vol interesse en een overleden niet vergeten, dichter al niet naar boven tovert.

Hieronder een haiku van René. Ooit deelde en besprak ik met hem en anderen haiku’s bij hem thuis.

          gevallen scharrelt
          het droge blad in asters
          toeval zoekt je niet

 

          

 

Een fietser rijdt op de rechterrijbaan van het door de tijd grijsverweerde roze fietspad. Links een tegenligger. Het midden van de rijbanen wordt gemarkeerd door ooit witte tegels; zij zijn eveneens door ouderdom verkleurd. Rechts ‘immer geradeaus’: vasthouden aan het oude, dat wat gangbaar en afgesproken is. Links, ietwat tegendraads. Je zou kunnen zeggen: naar daar waar rechts vandaan komt. Vooruitstrevend (links) naar het conservatieve. Kan dat? Wat een gedachten bij een simpel fietstochtje van A naar B. Al die denkbeelden, onrust. Wat moet je ermee?

 

Het mes

Snijdt aan twee kanten is het spreekwoord, of gezegde. Waar strijkt het vandaag langs? Met Peter de Stadsvogelaar sta ik op de pont naar Nieuw Beierland, onderweg naar de Korendijk. Dat is voor ons een subliem vogelgebied. ‘Geven en nemen’ komen daar samen. We zijn er voor elkaar, de vogels en alles wat daaromheen is. Pure vrijheid en geluk.

Een groep kneus verwelkomt ons. Kneus ook zo’n woord waarvan de betekenis in gebruik twee kanten raakt. Zoek maar eens op. Ze zijn nog niet in zomerkleed, die werkelijk prachtig is. Het rood op de kruin en borst van het mannetje steekt dan af op het verder grijsbruine vogeltje. Peter maakte op Texel ooit een foto die bij mij thuis een wand in de woonkamer siert.

Vogelen kan best vermoeiend zijn: schuifelen op onverhard en ruig terrein met verrekijker, statief, telescoop en fotocamera. De auto en wat proviand biedt uitkomst. Stilzwijgend turen we de omgeving af. Zit daar niet een zeearend op het nest? En daar, waar wel honderden ‘brandjes’ opvliegen, een bruine kiekendief.

Het mes. Het lot en het noodlot. Dan toch nog? Wij staan te wachten bij de pont. Voor ons rijdt een voertuig, waarop een Belgisch kenteken pronkt, de pont, die drie rijbanen heeft, op. Een ieder kiest bij het oprijden de middelste baan, dan kan je er als eerste af. Hij niet. Dat wordt lastig bij het afrijden. De middelste mag eerst. Weet hij dat? Nee dus.

‘Kijk uit. Hij snijdt ons!’ In de remmen dus, en bijsturen. ‘Wat doet-ie nou?’ Nog meer uitwijken, bijna tegen tegemoetkomend verkeer. Achter hem rijden wij langzaam naar het kruispunt voor doorgaand verkeer. Weer twijfel bij onze voorganger: waar moet ik heen, denkt hij vast. En dan … een diepe zucht. We hebben het gered. Op naar huis, in de drukte van de stad, waar een tiental verkeersregelaars een opleiding krijgen. Het mes, de vraag: gaat dat wel goed?

 

'Wat betekent het woord eigenlijk wat jij net gebruikte?'

'Daar vraag je mij wat. Dat heb je meer met woorden en begrippen. Ze worden te pas en te onpas gebruikt. Een ieder voelt de betekenis aan, maar vraag je naar een exacte duiding, dan blijven velen het antwoord schuldig.'

En zo babbelen en kabbelen de twee fictieve personen, waarvan de een toch echt werkelijk is, rustig voort in een karakteristieke omgeving, dat eigenlijk best een vogelparadijs genoemd mag worden. 'Kijk daar, is dat niet een keep?' Tussen een clubje vinken, scharrelt een op hen lijkend vogeltje rond. 'Ja, vast wel. Kijk maar naar het oranje op borst en flanken.' Van ver klinkt de lach van een groene specht.

Verderop, balanceren tientallen sijsjes rondom elzenkatjes. 'Zit er niet een barmsijsje tussen?' Op het water drijft nieuwsgierig, wat willen die twee, een kuifeend voorbij. 'Ik hoorde gisteren van een vriend, dat wij op moeten letten. Kraanvogels zijn op trek.' Koning winter lijkt verdwenen. Niet de naamgenoot. Zijn zang klinkt vanaf en boomtak, hangend over het water.

Na een rondje varen, leggen de twee aan bij een steiger. Het zit erop. Op het terrein van het outdoor centrum, die de naam eer aandoet, Markant, velen aan het werk om alles 'up to date' te maken voor het buitenseizoen. 'Kijk daar!' Op een akker tussen klei en groen, beweegt iets. 'Is dat niet een patrijs?' Die waarneming zou een mooi slot van hun vogeltocht zijn.  

 Giovanni Bellini 

        een jonge Venetiaanse schone

        maakt toilet, haren neigen rood
        gelijk 't lichtrode doek om arm
        buik en been

        bedeesd introvert verleiderlijk
        kleur haar - doek blauw bruin
        vallen vlekkeloos samen met -
        
        het landschap op de achtergrond
        onzichtbaar naast 't blote been
        een brief van haar geliefde

        

        

        

        
         
        

Droef zit hij aan tafel, welke in een hoek van de woonkamer staat. Op een snijpunt van twee zijden daarvan, liggen lieflijk lui enkele boeken, schrijfgerei en een aantekeningblok om op te schrijven wat zoal in hem opkomt. Af en toe staat hij voor of achter de ramen - het is maar hoe je het bekijkt - om naar buiten te staren, de laatste dagen in een melancholische stemming.

Even treedt er een spatje zonlicht in zijn bestaan. Mandarijnpartjes, aan hem gegeven door zijn kleindochter Lisa op een groen schoteltje, beuren hem op. De geur daarvan laten hem wegdromen naar zonnige stranden uit een leven vol vreugde.

Op dat moment vergeet hij het bordje met de partjes mandarijn. Het schuift scheef in zijn hand; partjes vallen op de tafel. Met een droeve zucht staart hij ze na. ‘Zal ik ze voor je opeten?’ roept Lisa, die vol empathie naar haar opa staart. Een traan van verborgen geluk vindt zijn weg langs opa’s wang.

Vrij naar een gedicht van Niels Snoek. Bezoek ook eens https://gedichtenvanniels.blogspot.com/

Stilleven

dit eerst geschreven woord
zou je vast ook zo kunnen lezen:
stil even, doch dit terzijde gelegd

vier uien, een medisch zelfhulp-
boek, pijp, tabak, theepot en
een grote lege fles absint

getemperde kleuren minder
indringend, simpele voorwerpen
sta er eens bij stil, wees hier nu

zie, een brief waarin geschreven
mijn oor afgesneden en dit mijn
eerste schilderij na droevenis

de geur van de schilder, de verf,
kringelt stevig in mijn neus, tot
in mijn diepste wezen – stil even

vrij naar V van Gogh’s stilleven rond bord met uien 

 

Het slot

met fulpen kamers

Even iets rechtbreien. Fulpen kamers is oudhollands voor studentenkamers, maar dit terzijde.

Een student bezoekt zijn medestudent.

Het kasteel ontoegankelijk
spiegelbaar waar dromen
dwalen; vuur, angst, vlucht
en in elkaar overgaan ben ik.

Ik sta plots op het voorplein
het slot achter mij een vlam
groen en hemelhoog, weer-
spiegelt in de gracht.

Ik ren op gesloten slotbrug af
vleugels van angst dragen mij
tegen de brug over fosforwater
gemengd in rood wit.

Ik val op een lichaam van hem
zijn verschoten gelaat en zijn
holle staalgrijze ogen staren mij
mij levenloos aan

Vrij naar Frankenstein

Nichtevecht Ankeveense plas
boven het water rood de zon
libellen muggen zoemen zacht

zwart water tussen wilg en els
‘n gezonde geur van verrotting
geen stadse stank rook of herrie

vaartuigen varen liggen in stilte
fabrieksschoorstenen niet te zien
alleen hier of daar heel oud een -

oude in rode baksteen en veilig
een kalkoven of stoomwasserij
in rugzak koude thee en brood

 

Sluit de ogen na het lezen van dit gedicht. Ervaar het moment, of ga eens aan de oever staan bij kasteel Doorwerth langs De Waal, kijk naar de overkant, beleef de gebeurtenis van dit gedicht.

 

In de O-O-GO van de maand februari met als thema Metamorfose staat een gedicht van mij gepresenteerd, zie hieronder. Bestel of koop eens zo'n leuk vormgegeven blad. Dit keer met Illustraties die het thema uitbeelden, of bezoek een optrede.

https://dereizendedichters.nl

 

Argos

Alsof hij honderd ogen heeft, die alles met aandacht in de gaten houden, vertelt de boswachter zijn verhaal.

Hoe het begon: met zijn vader loopt de kleine jongen door het park. Op een stil plekje, geen wandelaar is te zien, wijst zijn vader op een voetbalgrote bol, waarin in het midden een klein gaatje is te zien. ‘Weet je wat dat is?’ ‘Nee,’ is het antwoord, waarop de vader zijn verhaal doet. Het blijkt het nestje van de winterkoning te zijn, in de vogelaarsvolksmond ook wel Klein Jantje genoemd.

Zijn publiek kijkt vol interesse toe, doet mee op die momenten wanneer zij aanvoelen dat ze mee kunnen doen, stellen vragen, vertellen anekdotes van wat zij weten en mee hebben gemaakt. Vogelplaatjes en geluiden worden tevoorschijn getoverd. De boswachter gaat zo in zijn ‘spel’ op, dat hij vergeet waar hij in zijn verhaal was gebleven als hij even op zijn pad een zijweg was ingeslagen.

En dan ineens zegt de klok: brei er een eind aan. Het is tijd voor de lunch. Er volgen bedankjes, vrolijke gezichten en zichtbare blijdschap. Een iemand vertelt over een vader, een Spartapiet. Direct is er een klik, want ook de boswachter is een Spartafan. Als hij zijn jas aantrekt, wordt hij op zijn schouder getikt. Wat hij ziet is een oorkonde van lang geleden, de vader van iemand uit het publiek was toen deze nog leefde, de trotse eigenaar.

 

Na een vorstperiode waarin fikse sneeuwval en ijzel de aarde teisterde, en ondanks het feit dat vele kinderen met hun ouders sleetje konden rijden, waarvan zij beiden genoten, maar die hen min of meer dwong om veiligheid in acht te nemen en binnenshuis te blijven, viel er in de nacht die erop volgde een forse, langdurige regenbui die, hoe kon het anders, tot hun geluk de wegen veilig begaanbaar maakte.

Ze ontmoeten elkaar ergens onderweg en raken in gesprek.

‘Goedemorgen, nog wat gezien?’
‘Nee, wel gehoord. Een havik’.
‘Leuk, ik had wat staartmezen in mijn tuin’.

‘Jij schreef mij gisteren dat mensen jou kinderachtig vinden omdat je van alles te veel verlangt. Hoe zit dat nu?

begeerte naar het geheel
wat niet haalbaar is waar-
door het zonder waarde is

‘Dat is de enige reden dat ik blijf schrijven: het zoeken naar het ware verhaal, het schrijven van het ultieme boek. Maar misschien is die vertelling niet te vinden.

het verlangen te groot voor vervulling

‘Mocht dat mislukken, dan ben ik in ieder geval een mislukkingskunstenaar, en een kunstenaar wil ik zijn en blijven, ook al is het gedoemd te mislukken’.

 

 

 

 Emoties

‘Wat nou klimaatverandering. De ouderwetse sneeuwval wijst daar toch niet op.’
‘Denk eens na, waar komt die troep vandaan; bevroren smeltwater uit het noorden. Waardoor is dat gesmolten?’

Zo keuvelen zij nog even door. Maken grappen en grollen. Ineens proest een zich uit, laat zich haast helemaal gaan.

Zo wat ben jij blij
Ja eindelijk heb ik mij
kunnen uiten -woede en haat
maar nu heb ik spijt

Stel nu eens dat elke emotie een kleur heeft, bijvoorbeeld rood van woede. Diegene uit de poëzie hierboven zou dan een nieuwe kleur en naam hebben, ik tel immers vier emoties. Die kleur zou kunnen wijzen op een nieuwe emotie, hoe die te  noemen?

Soms in een warm voorjaar verwisselen wilde veldbloemen van plaats. Er ontstaat een prachtig veldboeket. ‘Kijk eens bloemen van vreugde en verdriet.’,  kan het dan klinken omdat de bloemen vreugde geven bij verdriet.

 

Een lichtflits doorklieft de donkere ruimte buiten. Niet veel later breekt een dof ‘gerommel’ de stilte. Vast onweer denkt de schrijver, en ja, enkele tellen later roffelt winterse neerslag op het raam. Code geel en oranje, verdeeld over het land; pas op voor gladheid!

Er bestaat een interessant verschil tussen de stoïcijnse versie en de epicurische versie van de pathische apathie. Moeilijk (?), blijf lezen het valt mee. Een stoïcijn blijft onder druk van emoties kalm, een epicurist vindt dat het denken en de deugd het hoogste goed is. Pathie is een ander woord voor passie, a-pathie is niet-passie. Laat het rustig bezinken en lees verder.

Een jonge man vroeg aan een stoïcijn in oude tijden: of een wijze verliefd kon worden. Hieronder zijn antwoord.

Jij en ik, nog geen wijzen
moeten emoties voor-
komen

Nietig lijken in onze ogen
en onderworpen aan een
ander

Als die op onze gevoelens
reageert is dat olie op het
vuur

Wees bewust van zwakheid
die ons tart blijf rustig kalm
jezelf

Lever je niet uit aan wat dan
ook dat ons meesleept door
verleidelijkheid

Buiten zijn de straten bestrooid met sneeuw. Opgevroren en niet zichtbare plekken zijn daardoor spekglad en levensgevaarlijk om veilig over te steken per voet of fiets. Ik blijf binnen, laat dit blog bezinken en kijk ondertussen zonder gedachten en gevoelens naar een fruitschaal waarop, hoe kan het anders fruit ligt opgestapeld.   

 

 

 

 

Samen zitten zij langs de rivier aan een picknicktafel, de lezer vast wel bekend, die meestal houten-eterij-buitenmeubels. De twee eten niet, maar schuiven houten schijfjes, zwart en wit. Ondertussen babbelen ze wat uit de losse pols.

‘Er zijn mensen die erg veel van hun kat houden en denken dat die gevoelens wederzijds zijn. Maar dat dier is vanuit zijn natuur alleen maar uit op warmte en voedsel. En jij bent daarvoor, vindt het egocentrische schepsel, de aangewezen persoon.

‘Maar honden dan?, roept de kynofiel. Die beschouwen jou als baas van de roedel. Wordt de leiding overgenomen, hup, dan lopen ze kwispelstaartend achter hem of haar aan. We nemen onszelf in het ootje. We maken onszelf maar wat wijs dat katten en honden van ons houden vanwege onze uniekheid.’  

‘Mmm. Trouwens, ik heb nu drie dammen, jij maar een. Je kan wel opgeven. Nog een potje?’